Towarzystwo „Sokół” było jednym z największych i najbardziej wpływowych ukraińskich stowarzyszeń publicznych na początku XX wieku. Jednoczyło młodzież, promowało wychowanie fizyczne, świadomość narodową i samoorganizację. W Galicji „Sokół” miał szczególne znaczenie, ponieważ region ten był jednym z centrów ukraińskiego ruchu narodowego. Po I wojnie światowej i upadku Cesarstwa Austro-Węgierskiego wielu Galicjan, w tym członków “Sokoła”, wyemigrowało do różnych krajów europejskich, w tym do Niemiec. Niektórzy z nich osiedlili się w Gdańsku, gdzie kontynuowali swoją działalność, jak podaje strona gdansk1.one. W tym artykule opowiemy bardziej szczegółowo o historii Galicyjskiego Towarzystwa „Sokół” w Wolnym Mieście.
Początki
Działalność Towarzystwa „Sokół” rozpoczęła się w Gdańsku jeszcze przed I wojną światową. W 1894 roku powstał pierwszy oddział tego stowarzyszenia. Przystąpiło do niego wówczas 21 osób. Opracowany został statut, zgodnie z którym celem działalności miało być podnoszenie sprawności fizycznej i umacnianie więzi społecznych poprzez gimnastykę zespołową i publiczne pokazy gimnastyczne, a także poprzez zabawy, śpiew, czytelnictwo i podróże.
Zimą 1895 roku w Gdańsku zostało zorganizowane pierwsze oficjalne spotkanie Sokoła. Pod koniec spotkania liczba członków Towarzystwa wzrosła do 38. Z akt policyjnych wynika, że większość członków pochodziła spoza Gdańska i Kaszub. Tworzyli oni więc coś w rodzaju siły desantowej wśród polskiej mniejszości.
Ogólnie rzecz biorąc, tylko mężczyźni w Gdańsku mogli dołączyć do Towarzystwa „Sokół”. Ówczesna polska konstytucja zabraniała kobietom wstępowania do jakichkolwiek stowarzyszeń. Jednak spotkania “Sokoła” były otwarte dla publiczności, więc każdy chętny, w tym kobiety, mogli w nich uczestniczyć.
Działalność
Spotkania Towarzystwa „Sokół” w Gdańsku odbywały się zazwyczaj w pierwszy poniedziałek miesiąca w restauracji Upleger. W pobliżu restauracji znajdował się ogród, w którym członkowie organizacji uprawiali sport, gdy pozwalała na to pogoda.
W 1895 roku gdańskie ugrupowanie przystąpiło do Towarzystwa Sokołów Polskich w Niemczech. Od tego czasu mieszkańcy Gdańska uczestniczyli w okręgowych zjazdach „Sokoła”, podczas których brali udział w zawodach sportowych i pokazach gimnastycznych. Celem towarzystwa gimnastycznego było szkolenie kadr dla polskiego wojska, a wiara w jego powstanie była mocna. Być może dlatego więcej uwagi poświęcano treningowi fizycznemu i wychowaniu patriotycznemu niż rozrywce. Ich działalność była monitorowana przez lokalną policję.
Na początku XX wieku działalność gdańskiego „Sokoła” została zawieszona. Organizacja liczyła wówczas zaledwie dwudziestu członków. Towarzystwo wznowiło swoją działalność w 1910 roku. Być może przyczyniły się do tego huczne obchody 500-lecia bitwy pod Grunwaldem w Krakowie, na które zjechały się zjazdy „Sokoła” ze wszystkich polskich powiatów. W tym czasie został również znowelizowany statut stowarzyszenia. Zgodnie z nowymi zasadami do organizacji mogły wstępować kobiety, ale gdański „Sokół” nadal był zdominowany przez mężczyzn.
Wraz z wybuchem I wojny światowej wielu Sokołów zostało powołanych do pruskiej armii. W 1918 roku kierownictwo „Sokoła” podjęło decyzję o czasowym ograniczeniu ćwiczeń gimnastycznych na rzecz musztry i zajęć paramilitarnych. Chłopcy wstąpili do tajnej Organizacji Wojskowej Pomorza i Straży Ludowej, która dbała o porządek i bezpieczeństwo publiczne oraz broniła Polaków przed Niemcami. Po wybuchu Powstania Wielkopolskiego wielu Sokołów zasiliło siły powstańcze, a ci, którzy pozostali w domach, przygotowywali się do zbrojnego przejęcia Pomorza.
Ogólnie rzecz biorąc, „Sokół” odegrał ważną rolę w kształtowaniu świadomej młodzieży w Gdańsku.